Góc nhìn Anderson
Phản đối triệt để: Những nhóm coi AI là tác nhân ô nhiễm không thể chấp nhận

Điểm chínhLệnh cấm AI tuyệt đối đối mặt với tính bất khả thi trong thực tế do bản chất phổ biến…
Xem thêm
- Lệnh cấm AI tuyệt đối đối mặt với tính bất khả thi trong thực tế do bản chất phổ biến và thường không thể phát hiện của công nghệ này.
- Các tổ chức như Bandcamp và Comic-Con áp dụng lệnh cấm như biện pháp tiền pháp lý giữa bối cảnh kinh tế và quyền tác giả không rõ ràng.
- Lệnh cấm ChatGPT trong doanh nghiệp chủ yếu xuất phát từ lo ngại an ninh tài sản trí tuệ hơn là quan ngại đạo đức về dữ liệu huấn luyện.
“Không khoan nhượng” với nội dung do AI tạo ra đang trở thành lựa chọn ngày càng hấp dẫn trước những lo ngại gia tăng về pháp lý, đạo đức và người dùng. Nhưng liệu cách lựa chọn hoàn toàn đứng ngoài này có khả thi trong thực tế?
Bình luận Gần đây, bất cứ ai sử dụng mạng xã hội và các diễn đàn thảo luận trực tuyến khác có lẽ đều nhận thấy ngày càng nhiều cộng đồng, diễn đàn và tổ chức nghề nghiệp cấm hoàn toàn việc sử dụng AI tạo sinh. Tác động kinh tế của công nghệ này đang lan ra ngoài giới nghệ sĩ và nhà văn, những người đã châm ngòi cho các lo ngại hiện nay bằng những cuộc phản đối vào năm 2023.
Hệ quả pháp lý và kinh tế của cuộc cách mạng AI vẫn chưa rõ ràng, nhưng các tổ chức chịu áp lực từ cả người dùng lẫn cố vấn pháp lý nội bộ buộc phải quyết định chính sách từ rất lâu trước khi có được bức tranh đầy đủ. Tình hình còn phức tạp hơn bởi niềm tin đang hình thành rằng chậm áp dụng AI có thể khiến họ rơi vào thế bất lợi trong cạnh tranh.
AI như một thứ chướng khí
Quyết định ban hành lệnh cấm mang tính chính trị và kéo theo hệ quả. Tuy nhiên, khả năng thực thi lệnh cấm vấp phải những cạm bẫy về chính trị lẫn thực tế, bởi lịch sử cấm đoán những thứ con người thật sự muốn may lắm cũng chỉ có thành công xen lẫn thất bại. Ngay cả việc loại bỏ những thứ không ai muốn cũng đòi hỏi nỗ lực lâu dài và liên tục.
Vì vậy, bị ám ảnh bởi lịch sử thường bị hiểu sai của phong trào Luddite, những cộng đồng và tổ chức coi bất cứ dấu vết AI nào là hoàn toàn không thể chấp nhận thường có giọng điệu phòng thủ khi thông báo hoặc thảo luận về lệnh cấm AI.
Như người Amish đã nhận thấy qua vài thế kỷ vừa rồi, khó có thể duy trì lập trường sống tách biệt để chống lại một công nghệ thật sự có tác động sâu rộng. Chẳng hạn, nếu áp dụng nghiêm ngặt các nguyên tắc thuần chay, người tuân thủ không thể xem những bộ phim quay trên phim nhựa celluloid truyền thống, hay thậm chí đi chụp X-quang. Tương tự, việc tránh hoàn toàn fluor hóa tại những quốc gia hoặc thành phố áp dụng biện pháp này có thể rất khó.
Trên thực tế, một công nghệ phổ biến và hiện diện khắp nơi trở thành hiện tượng mang tính “khí quyển”, khó bị giới hạn bởi những ranh giới mà ngày càng nhiều nhóm và tổ chức đang đặt ra.
Biện pháp đi trước khuôn khổ pháp lý
Như đã đề cập, những cuộc đấu tranh đầu tiên chống lại sự lấn sân của AI diễn ra trong lĩnh vực ít mang tính tất định nhất và có nhiều không gian diễn giải nhất của AI tạo sinh: ngành giải trí. Khi nghiệp đoàn Mỹ Screen Actors Guild–American Federation of Television and Radio Artists (SAG-AFTRA) đấu tranh bảo vệ quyền lợi của thành viên vào năm 2023, cuối cùng họ đã giành được một số nhượng bộ đáng kể.
Kể từ đó, rất ít thắng lợi liên quan đến AI có tính quyết định tương tự. Cuộc đấu tranh nhằm làm rõ pháp luật trong hàng loạt lĩnh vực cũng mới chỉ bắt đầu. Chẳng hạn, phần lớn quy định mới về deepfake, đặc biệt tại Vương quốc Anh và Hoa Kỳ, chỉ đề cập AI trong một nhóm hành vi phạm tội rộng hơn, như hình ảnh không có sự đồng thuận của người liên quan, dù là thật hay giả.
Ngay sau chiến thắng của SAG-AFTRA, một loạt vụ kiện về việc sử dụng tác phẩm của các nhóm nghệ sĩ khác vẫn liên tục diễn ra. Trong lúc đó, nhiều nhóm bất mãn liên quan đang đặt ra quy tắc riêng để đón trước sự xác nhận bằng pháp luật.
Trước khi bàn thêm về logic và giới hạn của thái độ “hoàn toàn không khoan nhượng” với AI, hãy xem một số trường hợp đang áp dụng chính sách này.
Những lệnh cấm AI không khoan nhượng
Một nốt nhạc phản đối
Ngay trong tháng này, Bandcamp trở thành nền tảng âm nhạc trực tuyến lớn đầu tiên cấm hoàn toàn nội dung do AI tạo ra. Lệnh cấm được công bố trong một tuyên bố cũng nêu rõ: “Âm nhạc và âm thanh do AI tạo ra hoàn toàn hoặc một phần đáng kể không được phép xuất hiện trên Bandcamp.”
Giống gần như mọi trường hợp khác, quy định này buộc phải chừa một chút linh hoạt do hiệu ứng “chướng khí” nói trên của các hệ thống AI đã lan rộng. Ở một đoạn khác, thông báo cho biết lệnh cấm nhắm đến âm nhạc* “có vẻ được tạo ra hoàn toàn hoặc dựa nhiều vào AI tạo sinh”. Đây là giới hạn thực dụng, bởi trong hầu hết lĩnh vực, ít nhất một phần nội dung AI tạo sinh có thể trông hoàn toàn như do con người làm ra, đối với cả công chúng lẫn ngành phát hiện AI đang không ngừng phát triển.
Về thực chất, đây là khuôn mẫu của phần lớn chính sách “không khoan nhượng” mới có hiệu lực: trong hoàn cảnh khó khăn này, việc không biết có AI tham gia đúng là một lý do có thể chấp nhận.
Sau một sự việc trong đó bản nhạc do AI tạo ra tiến mạnh trên bảng xếp hạng Thụy Điển, tổ chức ngành âm nhạc quốc gia IFPI Sweden đã cấm nhạc do AI tạo ra xuất hiện trong bảng xếp hạng. Tuy vậy, tổ chức này vẫn đưa ra ngoại lệ quen thuộc, tuyên bố:* “Quy tắc của chúng tôi là nếu một bài hát được tạo ra chủ yếu bằng AI thì bài hát đó không có quyền nằm trong nhóm dẫn đầu bảng xếp hạng.”
Một lần nữa, mong muốn cấm AI hoàn toàn được thừa nhận là không thực tế. Lệnh cấm mang tính ngầm định và bao trùm, nhưng việc thực thi trên thực tế là bất khả thi.
Hiệu ứng truyện tranh
Trong năm qua, làn sóng cấm nội dung AI tạo sinh đã lan khắp các hội chợ truyện tranh tại Mỹ và nhiều nơi khác. San Diego Comic-Con từng hạn chế việc kinh doanh tác phẩm nghệ thuật do AI tạo ra vào năm 2024, và tháng này đã thông báo cấm hoàn toàn nội dung AI, được cho là để đáp lại sự phản đối của các nghệ sĩ.
Tương tự, tháng 10 năm ngoái, New York Comic-Con áp dụng lệnh cấm hoàn toàn việc bán sản phẩm hoặc nội dung do AI tạo ra. Trang web chính thức nêu rõ:*
“Sản phẩm, vật liệu hoặc nội dung được tạo ra toàn bộ hoặc một phần đáng kể bằng công cụ hay thuật toán trí tuệ nhân tạo tạo sinh (‘Do AI tạo ra’), hoặc có chứa các yếu tố Do AI tạo ra, bao gồm nhưng không giới hạn ở tác phẩm mỹ thuật, hình ảnh hoặc đồ họa, hoạt hình và/hoặc vật liệu, không được chào bán tại New York Comic Con.”
Một lần nữa, cách diễn đạt “phần đáng kể” buộc phải thừa nhận việc xác định toàn bộ nguồn gốc sáng tạo của bất kỳ tác phẩm nào hiện nay là rất khó. Điều này phản ánh lệnh cấm ban đầu của San Diego đối với việc thương mại hóa đầu ra AI, trước khi cấm hoàn toàn nội dung AI sau đó. Dù vậy, trong phần lớn trường hợp, đây là cách khá hiệu quả để loại nội dung AI khỏi nền tảng, mặc dù tác phẩm như vậy vẫn có thể được dùng làm đầu vào cho các nền tảng thương mại.
Ngoài ra, hội chợ truyện tranh FanX Salt Lake đã đưa ra lệnh cấm quyết liệt hơn đối với nội dung AI vào tháng 9 năm ngoái. Nhà sáng lập kiêm nhà sản xuất Dan Farr bình luận:
“Nếu khách hàng đến mua một tác phẩm mà không biết AI tạo sinh đã được dùng để tạo ra nó, họ có thể trả rất nhiều tiền mà không nhận ra giá trị của tác phẩm không cao đến vậy.”
Phản đối trên mạng xã hội
Nhiều cộng đồng trực tuyến cũng áp dụng thái độ không khoan nhượng với nội dung do AI tạo ra. Đây thực sự là một trong những biểu hiện dễ thấy nhất trước công chúng của sự phản đối AI. Chính tần suất gia tăng của các lệnh cấm như vậy đã khiến tôi chú ý đến chủ đề này:

Một lệnh cấm AI điển hình trên Facebook. Nguồn
Reddit chịu ảnh hưởng đặc biệt lớn. Người điều hành nhiều subreddit lớn thường cấm mọi hình ảnh, tác phẩm nghệ thuật hoặc dạng nội dung văn bản do AI tạo ra, như truyện hư cấu và mã lập trình, khi những bài đăng này bắt đầu tràn ngập diễn đàn và làm quá tải nguồn lực điều hành hạn chế của con người.
Một ví dụ rất sớm là subreddit r/Dune vào năm 2022, nơi khoảng 250.000 người hâm mộ bỏ phiếu cấm hoàn toàn tác phẩm nghệ thuật do AI tạo ra sau khi bị hình ảnh AI tràn ngập. Người điều hành khi đó cho biết:
“Chúng tôi thừa nhận nhiều tác phẩm này khá đẹp mắt và công nghệ quả thực hấp dẫn, nhưng về mặt kỹ thuật, đây là nội dung được tạo ra với ít công sức, nhất là so với tác phẩm nguyên bản do con người thực hiện mà chúng tôi muốn ưu tiên trong tương lai.”
Kể từ đó, nhiều subreddit, từ r/lego đến r/DataHoarder, cũng tuyên bố mọi nội dung dù chỉ một phần do AI tạo ra sẽ bị xóa ngay khi phát hiện, ít nhất là khi có thể nhận diện.
Những lệnh cấm tương tự thường xuất hiện trên Facebook. Tuy nhiên, công ty mẹ Meta của Facebook là một trong những nhà phát triển AI hàng đầu thế giới, còn Reddit là nguồn dữ liệu do con người liên tục tạo ra, được tranh giành quyết liệt và săn đón. Vì vậy, những lệnh cấm này thường gây ít tranh cãi hơn.
Đáng ngạc nhiên là Meta mất một thời gian mới theo kịp tâm lý chung của công chúng về AI. Chẳng hạn, một năm trước, công ty đã rút lui mạnh mẽ khỏi thử nghiệm dùng tác tử AI đăng bài trên nhiều dòng thời gian, do phản ứng tiêu cực của người dùng.
Lệnh cấm ChatGPT vì nguy cơ rò rỉ dữ liệu
Một nhóm đặc biệt trong các lệnh cấm AI “tuyệt đối” là việc thường xuyên cấm sử dụng ChatGPT trong môi trường doanh nghiệp hoặc môi trường nhạy cảm. Theo nghĩa này, điều tương tự cũng áp dụng cho bất cứ mô hình ngôn ngữ nào chạy trên đám mây và được truy cập qua API, như Claude hay Gemini.
Tuy nhiên, những lệnh cấm này thường không xuất phát từ lo ngại mang quan điểm tự do về việc khai thác dữ liệu huấn luyện, mà từ nỗi lo rằng OpenAI sẽ lưu trữ, xử lý hoặc thậm chí khai thác tài sản trí tuệ nhạy cảm của doanh nghiệp được tiết lộ trong những cuộc trò chuyện qua ứng dụng khách.
Bộ phận pháp lý có thể ủng hộ hoặc thậm chí khởi xướng lệnh cấm nền tảng kiểu ChatGPT trong doanh nghiệp. Họ cũng có khả năng cân nhắc liệu dùng dữ liệu web công khai để huấn luyện hệ thống thương mại có khiến công ty hoặc khách hàng phải chịu trách nhiệm pháp lý trong tương lai hay không, đặc biệt nếu những vụ kiện đang diễn ra chống lại OpenAI hoặc các đơn vị tương tự dẫn đến các phán quyết có tác động đáng kể.
Ví dụ về việc cấm ChatGPT† bao gồm làn sóng lệnh cấm mang tính phản ứng vào năm 2023 tại Apple (AAPL ), Amazon (AMZN ), Spotify, Wells Fargo và nhiều công ty khác. Cùng năm đó, khảo sát của Cisco cho thấy 27% tổ chức được hỏi đã áp dụng lệnh cấm tương tự, không phải riêng với ChatGPT mà với việc sử dụng AI tạo sinh nói chung.
Năm 2024, một khảo sát khác cho thấy 65% trong số 20 công ty dược phẩm hàng đầu đã cấm nhân viên sử dụng ChatGPT.
Rõ ràng, nhiều công ty được nêu ở đây, nếu không muốn nói là tất cả, có thể sẽ tìm cách hưởng lợi từ AI theo hướng phù hợp hơn với lợi ích của mình. Nhiều công ty có lẽ đang duy trì hoặc phát triển sản phẩm AI khác cho nội bộ, hay thậm chí sản phẩm API thương mại bảo vệ tài sản trí tuệ tốt hơn những gì OpenAI có thể cung cấp.
Nhiều chính phủ ủng hộ mạnh mẽ AI cũng cấm ChatGPT. Một số, như Cuba và Triều Tiên, rõ ràng là những trường hợp dễ đưa ra lệnh cấm này. Tuy nhiên, Trung Quốc, hiện được coi là ngọn cờ đầu của cuộc cách mạng AI, lại cấm ChatGPT ở cấp chính phủ, có lẽ để ưu tiên các lựa chọn trong nước.
Kết luận: Về thái độ không khoan nhượng
Một băn khoăn trước xu hướng cấm AI “tuyệt đối”, ngoài thách thức nhận diện nội dung AI, là liệu cấm đoán không nhân nhượng có thật sự hiệu quả. Thực tế, rất dễ hiểu sai “không khoan nhượng” thực chất là gì, có thể đạt được gì và trong những điều kiện khá hạn chế nào thì mới đạt được mục tiêu.
Ví dụ, New York, thành phố có lẽ gắn liền nhất với thuật ngữ “không khoan nhượng”, đã có thể vươn lên từ giai đoạn tồi tệ nhất vì tội phạm vào thập niên 1970 và 1980 nhờ áp dụng dần dần và liên tục lý thuyết tâm lý “cửa sổ vỡ”. Lý thuyết này cho rằng bất kể khu dân cư nghèo hay giàu, sự hiện diện của chỉ một cửa sổ vỡ có xu hướng dẫn đến thêm nhiều cửa sổ vỡ, rồi cuối cùng làm gia tăng những dạng tội phạm nghiêm trọng hơn. Bởi việc cửa sổ đầu tiên vẫn bị để mặc trong tình trạng vỡ khiến người ta nghĩ rằng chính quyền không theo dõi hoặc không quan tâm.
Do đó, thái độ “không khoan nhượng” với hành vi phạm tội khởi đầu là đập vỡ cửa sổ được cho là có lợi ích phòng ngừa, vì tình trạng “hỗn loạn tội phạm” này không bao giờ có cơ hội bén rễ. Theo cách đó, khi xử lý chuyện nhỏ như rác và cửa sổ vỡ, vốn không tốn kém để khắc phục, các vấn đề lớn hơn, vốn sẽ tốn nhiều tiền hơn, được cho là tự giải quyết.
Tuy nhiên, khi được thực thi, lý thuyết này, đôi khi bị chỉ trích là mang tính phân biệt chủng tộc, có thể trông giống chủ nghĩa độc tài cực đoan, hay thậm chí là chủ nghĩa phát xít:
Bấm để phát. Trích từ bộ phim huấn luyện duy nhất John Ford từng thực hiện, “OSS – Undercover Training”, minh họa thái độ không khoan nhượng có vẻ ám ảnh trong bối cảnh giả lập văn hóa phe Trục thời Thế chiến II. Nguồn
Trong nhận thức công chúng, “không khoan nhượng” thường lại được đánh đồng với hành động “nghiêm khắc nhưng cần thiết”, như các đạo luật không nhân nhượng của hầu hết quốc gia về hình phạt đối với hành vi gây hại cho trẻ vị thành niên. Đó là quy tắc rõ ràng vì lợi ích chung, được cụ thể hóa thành luật trừng phạt ít gây tranh luận hoặc thỏa hiệp.
Thực chất, chính sách không khoan nhượng được thiết kế để tái thiết đô thị với ngân sách hạn chế, bằng cách tạo cảm giác có nhiều nguồn lực hiện diện trong không gian công cộng hơn những gì thật sự có ở hậu trường. Đây không phải trường hợp áp dụng đặc biệt phù hợp để nhốt thần đèn AI trở lại trong chai.
Trong thực tế, AI tạo sinh đã hiện diện rộng khắp đến mức dữ liệu ở các khâu xử lý tiếp theo của bạn, dù trông không liên quan AI, có thể đã chịu ảnh hưởng của nó. Ngay cả khi đó chỉ là bộ mã hóa/giải mã được cải tiến bằng AI trong một video thật mà bạn tạo, tải lên YouTube và đăng trên kênh mạng xã hội yêu thích. Nếu AI thật sự trở thành một thứ “khí” văn hóa, dường như nó sẽ vượt qua những đường biên rõ ràng và giải pháp nhị phân như “cấm AI”.
* Phần nhấn mạnh của tác giả.
† Theo nghĩa này, ta có thể xem đây là đại diện của nhóm mô hình ngôn ngữ lớn đó, thay vì chỉ một sản phẩm riêng lẻ.
Xuất bản lần đầu vào thứ Năm, ngày 29 tháng 1 năm 2026












