Zaprzeczenie, targowanie się, gniew: dokąd zmierza nasza relacja ze sztuczną inteligencją

Niemal cztery lata po publicznym debiucie ChatGPT nasza zbiorowa relacja ze sztuczną inteligencją przebiega według schematu przypominającego pięć etapów żałoby. Opłakujemy to, co znane, a także poczucie stabilności, które już przed pojawieniem się chatbotów trzymało się na włosku. Etapy te nie następują po sobie po kolei, a ślady każdego z nich wciąż powracają.

Na początku wielu z nas ciekawiło, co potrafi ta technologia, podczas gdy sceptycy twierdzili, że nigdy nie wywrze realnego wpływu. Potem AI wkroczyła do naszego codziennego życia i pracy, a wraz z nią pojawiło się targowanie się. „Będzie zajmować się tylko nudnymi zadaniami”. „Kilka tygodni bez niej nie zaszkodzi”. „Może mogę całkiem z niej zrezygnować”. Obserwowałem, jak to targowanie się przebiega w mojej własnej branży: budżety agencji stale maleją, popyt ze strony klientów pozostaje bez zmian, a AI wciąż przedstawia się jako sposób na zmniejszenie tej luki. U podstaw każdego etapu tkwił ten sam niepokój i strach. Teraz strach przeradza się w gniew.

Dlaczego sprzeciw narasta właśnie teraz

Gniew zwykle pojawia się wtedy, gdy strach nie ma już dokąd się wycofać. Trzy czynniki doprowadziły nas do tego punktu.

Pierwszym z nich jest powszechność. W badaniu Pew Research Center, w którym wzięło udział ponad 5000 dorosłych mieszkańców USA, stwierdzono, że Amerykanie są znacznie bardziej zaniepokojeni niż podekscytowani rosnącą rolą AI w codziennym życiu. Ten niepokój nie jest już abstrakcyjny, bo technologia jest obecna w polach wyszukiwania, skrzynkach odbiorczych, klasach i opisach stanowisk pracy.

Drugim czynnikiem jest to, że stawka stała się osobista. Wczesne debaty o AI dotyczyły jej możliwości. Obecna debata dotyczy czynszu, czesnego i tego, czy nasze dzieci nauczą się myśleć bez maszyny, która najpierw zrobi to za nie.

Trzecim czynnikiem jest skala. Nasze kanały aktualności, reklamy i czaty obsługi klienta zapełniają się treściami tworzonymi przez maszyny, a coraz więcej osób potrafi je rozpoznać. Rozpoznanie szybko rodzi niechęć.

Jak przejawia się gniew

Organy regulacyjne przyglądają się młodym użytkownikom

Presja na uregulowanie AI rośnie, zwłaszcza w kontekście korzystania z niej przez młodych ludzi. We wrześniu 2025 roku Federal Trade Commission wszczęła dochodzenie w sprawie chatbotów AI pełniących rolę towarzyszy, pytając kilka dużych firm, jak sprawdzają, czy ich produkty nie szkodzą dzieciom i nastolatkom, oraz jak ograniczają takie szkody. Gdy regulator federalny zaczyna zadawać takie pytania, zaniepokojenie opinii publicznej dawno wykroczyło poza rozmowy przy rodzinnym stole.

Nauczyciele obserwują, jak uczniowie myślą

Nauczyciele i wykładowcy opowiadają o uczniach i studentach, którzy oddają AI swoje myślenie, a potem mają trudności z przypomnieniem sobie, co oddali. Badania są wciąż na wczesnym etapie. We wstępnej publikacji MIT Media Lab zatytułowanej Twój mózg pod wpływem ChatGPT stwierdzono, że uczestnicy piszący eseje z pomocą modelu językowego wykazywali słabsze zaangażowanie neuronalne i gorzej pamiętali własną pracę. Badanie było niewielkie i w chwili publikacji nie przeszło recenzji naukowej, dlatego najlepiej traktować je jako sygnał, a nie ostateczny werdykt. Mimo to dostarczyło nauczycielom słów na opisanie zjawiska, które już wcześniej obserwowali w swoich klasach.

Pracownicy obawiają się o swoją karierę

Obawy związane z pracą są najbardziej powszechne i najbardziej osobiste. Z badania Pew wynika, że 52% pracowników w USA obawiało się przyszłego wpływu AI na miejsce pracy, 32% spodziewało się, że będzie mieć mniej możliwości zatrudnienia, a tylko 36% odczuwało nadzieję. Specjaliści z branży kreatywnej szczególnie dotkliwie odczuwają ten problem, ponieważ ich praca jest dokładnie tym, co narzędzia generatywne naśladują najlepiej.

Dane o zwolnieniach zwiększają niepokój. Challenger, Gray & Christmas odnotowała w 2025 roku 1 206 374 zapowiedzianych redukcji etatów, czyli o 58% więcej niż rok wcześniej. Nie wszystkie te redukcje miały związek z AI i twierdzenie, że tak było, byłoby niesprawiedliwe. Jednak postrzeganie sytuacji jest równie ważne jak przypisywane jej przyczyny. Całe zespoły są redukowane, bo jedna osoba wie, za które dźwignie pociągnąć, a wielu z nas ma poczucie, jakby nasza głowa leżała pod toporem.

Odbiorcy sprzeciwiają się treściom generowanym przez AI

Strach o własną przyszłość i przyszłość naszych dzieci ujawnia się teraz jako sprzeciw wobec treści generowanych przez AI. Gdy McDonald’s w Holandii opublikował świąteczną reklamę wygenerowaną przez AI, reakcja była tak gwałtowna, że firma ją wycofała, jak podało BBC. Marki, które traktowały treści syntetyczne jako sposób na szybkie cięcie kosztów, przekonują się, że odbiorcy odczytują je jako komunikat o tym, jak bardzo są cenieni.

Paradoks, który tkwi w samym centrum

Nie da się też uniknąć AI. Większość z nas korzysta z niej codziennie, a wielu musi to robić, żeby nadążyć. Pisarz może nie znosić tego, co AI robi z branżą, a jednocześnie nocami przepuszczać przez nią kolejne wersje tekstu. Nauczyciel może zakazać jej używania na lekcji, a po cichu wykorzystywać ją do przygotowywania planów zajęć.

Wokół twórczości ludzkiej, podstawowych zasad uczenia się i spotkań na żywo powstaje ruch sprzeciwu, który występuje przeciwko narzędziu, od którego większość jego członków wciąż jest uzależniona. To nie hipokryzja. Możemy coś odrzucać, a zarazem na tym polegać — i właśnie tak żałoba wygląda w praktyce.

Jak prawdopodobnie potoczy się najbliższy rok

Nikt nie potrafi dokładnie przewidzieć przyszłości, ale moim zdaniem prawdopodobnych jest pięć zmian.

• Więcej przepisów dotyczących młodych użytkowników. Można się spodziewać zaostrzenia ograniczeń wiekowych, wymogów informacyjnych i testów bezpieczeństwa produktów AI używanych przez osoby niepełnoletnie.
• „Stworzone przez ludzi” stanie się atutem. Coraz więcej marek będzie reklamować ludzi stojących za ich twórczością, a coraz więcej odbiorców będzie domagać się na to dowodów.
• Szkoły na nowo wyznaczą granice. Więcej egzaminów stacjonarnych, ustnych obron, prac odręcznych i jasno określonych zasad dotyczących tego, kiedy AI można wykorzystać w zadaniu, a kiedy nie.
• Zaufanie stanie się przewagą konkurencyjną. Firmy, które otwarcie mówią o tym, jak AI wpływa na ich własnych pracowników, zyskają więcej przychylności niż te, które ogłaszają zwolnienia i nazywają je poprawą efektywności.
• Coraz wyraźniejszy zwrot ku zwolnieniu tempa. Można się spodziewać rozwoju lokalnych społeczności skupiających się na bezpośrednich spotkaniach, hobby niezwiązanych z internetem i świadomych przerw — nie po to, by odrzucać technologię, lecz by odzyskać koncentrację, także podczas nauki.

Ta ostatnia zmiana ma największe znaczenie w nauce, gdzie spokój i skupienie są częścią pracy, a nie osobnym problemem. Szkoły już podejmują działania w tym kierunku. W całym kraju w szkołach wprowadzono ćwiczenia oddechowe, krótkie medytacje i jogę, a CDC poparło praktyki uważności, które pomagają uczniom radzić sobie ze stresem i emocjami. Nie oznacza to, że uważność rozwiązuje wszystkie problemy, ale świadczy o rosnącym zrozumieniu, że przyswajanie wiedzy wymaga czasu, a pośpiech i niepokój utrudniają naukę. AI łatwo sprawia, że o tym zapominamy. Prawdziwe ryzyko związane z nauką wspomaganą przez AI nie polega na tym, że uczniowie zbyt łatwo uzyskują odpowiedzi, lecz na tym, że pomijają wolniejszą i bardziej wymagającą pracę polegającą na zrozumieniu, dlaczego dana odpowiedź jest poprawna. Firmy i nauczyciele mogą zacząć od ochrony tej pracy.

Co powinny zrobić firmy i nauczyciele

Zaufanie społeczne zdobywa się konkretnymi decyzjami.

• Chroń zespół. Mów pracownikom szczerze, gdzie AI będzie wykorzystywana, a gdzie nie, i inwestuj w podnoszenie ich kwalifikacji, zanim ogłosisz redukcję zatrudnienia.
• Ujawniaj źródła. Narzędzia wskazujące, skąd pochodzi odpowiedź, pomagają użytkownikom zweryfikować wynik i zachować samodzielność myślenia.
• Zadbaj o chwilę wytchnienia. Daj uczniom chwilę na wyciszenie przed zadaniem i pokaż im, dlaczego odpowiedź jest błędna, a nie tylko że jest błędna.
• Zrezygnuj z wywoływania poczucia winy. Powiadomienia, które mają zawstydzać użytkowników i skłaniać ich do podtrzymywania serii, mogą poprawiać wskaźniki zaangażowania, ale osłabiają zaufanie, wystawiane teraz na próbę przez tę falę sprzeciwu.
• Nie ukrywaj udziału ludzi. Wyraźnie oznaczaj treści wygenerowane przez AI i podawaj nazwiska osób zaangażowanych w pracę.

Celem nauczycieli nie powinien być wybór między zakazaniem AI a jej zaakceptowaniem. Powinni jasno określać cel każdego zadania, aby uczniowie rozumieli, jakie umiejętności ma ono rozwijać i dlaczego droga na skróty niweczy ten cel.

Ludzki wymiar pracy w centrum uwagi

Łatwo zbyć gniew związany z AI jako opór wobec postępu. Moim zdaniem trafniej jest odczytywać go jako żal, a także jako znak, że zależy nam na tym, co możemy stracić. Wielu z nas już dostrzega, jak AI wzbogaca nasze życie osobiste i zawodowe, a zarazem nas zubaża — zawodowo, społeczno-ekonomicznie, a nawet finansowo. Wciąż odkrywamy, gdzie leży równowaga.

Ta równowaga nie ustali się sama. Technologia może sprawiać wrażenie neutralnej, ale nigdy nie pozostaje bez konsekwencji. Sposób jej tworzenia wpływa na to, jak się z niej korzysta, a niektóre jej skutki są niezamierzone i potrzeba lat, by w pełni je uchwycić i zrozumieć. Dlatego ważne jest, czy narzędzie zaprojektowano tak, by coś ludziom odbierało, czy by ich wspierało. Zaufanie społeczne zdobędą te organizacje, które zdecydują się wspierać ludzi i chronić swoje zespoły tak samo jak klientów. Zachowają ludzki wymiar pracy w centrum uwagi, bo jest ona przeznaczona dla ludzi.

Jeśli pozwolimy, by ten żal wybrzmiał do końca, po gniewie nie przyjdzie kapitulacja. Przyjdzie akceptacja oparta na wiedzy: zrozumienie AI na tyle dobrze, by wiedzieć, kiedy nam służy, kiedy nam coś odbiera, a kiedy należy odłożyć ją na bok. Przekucie tej wiedzy w mądrość będzie zadaniem na nadchodzący rok.