Phủ nhận, mặc cả, giận dữ: Mối quan hệ của chúng ta với AI sẽ đi về đâu

Gần bốn năm sau khi ChatGPT ra mắt công chúng, mối quan hệ chung của chúng ta với AI đã diễn tiến theo một mô hình khá giống với năm giai đoạn của nỗi đau mất mát. Điều chúng ta tiếc nuối là những điều quen thuộc, cùng với cảm giác ổn định vốn đã mong manh từ trước khi bất kỳ chatbot nào xuất hiện. Các giai đoạn không diễn ra theo một đường thẳng, và dấu vết của từng giai đoạn vẫn liên tục trở lại.

Thuở ban đầu, nhiều người trong chúng ta tò mò về những gì công nghệ này có thể làm, còn những người hoài nghi thì cho rằng nó sẽ chẳng bao giờ tạo ra ảnh hưởng thực sự. Rồi AI len vào cuộc sống và quy trình làm việc hằng ngày, và chúng ta bắt đầu mặc cả. “Nó chỉ xử lý những việc nhàm chán thôi.” “Không dùng nó vài tuần cũng chẳng sao.” “Có lẽ tôi có thể bỏ hẳn nó.” Tôi đã chứng kiến sự mặc cả ấy diễn ra trong chính ngành của mình, nơi ngân sách của các công ty dịch vụ liên tục bị cắt giảm trong khi nhu cầu của khách hàng vẫn không đổi, còn AI thì liên tục được quảng bá như một cách thu hẹp khoảng cách. Xuyên suốt mọi giai đoạn vẫn là cùng một nỗi lo âu và sợ hãi. Giờ đây, nỗi sợ ấy đang bùng lên thành giận dữ.

Vì sao làn sóng phản đối lại xuất hiện vào lúc này

Giận dữ thường xuất hiện khi nỗi sợ không còn nơi nào để trút bỏ. Có ba điều đã đẩy chúng ta đến thời điểm này.

Điều thứ nhất là AI hiện diện ở khắp nơi. Một cuộc khảo sát của Pew Research Center với hơn 5.000 người trưởng thành tại Mỹ cho thấy người Mỹ lo lắng nhiều hơn hẳn so với hào hứng trước vai trò ngày càng lớn của AI trong đời sống hằng ngày. Nỗi lo ấy không còn trừu tượng, bởi công nghệ này đã có mặt trong thanh tìm kiếm, hộp thư đến, lớp học và bản mô tả công việc của chúng ta.

Điều thứ hai là những hệ quả giờ đây đã tác động trực tiếp đến mỗi người. Những cuộc tranh luận ban đầu về AI xoay quanh năng lực của nó. Còn cuộc tranh luận hiện nay là về tiền thuê nhà, học phí và liệu con cái chúng ta có học được cách tư duy mà không cần máy móc suy nghĩ thay trước hay không.

Điều thứ ba là số lượng. Bảng tin, quảng cáo và các cuộc trò chuyện với bộ phận chăm sóc khách hàng của chúng ta đang tràn ngập nội dung do máy tạo ra, và ngày càng nhiều người nhận ra điều đó. Nhận diện được nội dung ấy nhanh chóng làm nảy sinh sự bất mãn.

Cơn giận thể hiện ra sao

Cơ quan quản lý đang chú ý đến người dùng trẻ tuổi

Áp lực đòi quản lý AI ngày càng tăng, đặc biệt là về cách người trẻ sử dụng công nghệ này. Tháng 9 năm 2025, Ủy ban Thương mại Liên bang mở cuộc điều tra về các chatbot AI hoạt động như bạn đồng hành, yêu cầu một số công ty lớn giải trình cách họ kiểm tra và hạn chế nguy cơ gây hại cho trẻ em và thanh thiếu niên. Khi một cơ quan quản lý liên bang bắt đầu đặt ra những câu hỏi như vậy, mối quan ngại của công chúng đã vượt xa những cuộc trò chuyện bên bàn ăn.

Các nhà giáo dục theo dõi cách học sinh tư duy

Giáo viên và giảng viên kể về những học sinh giao phó việc tư duy cho AI rồi lại chật vật nhớ mình đã nộp những gì. Nghiên cứu vẫn còn ở giai đoạn đầu. Một bản thảo nghiên cứu chưa qua bình duyệt của MIT Media Lab mang tên Bộ não của bạn khi dùng ChatGPT cho thấy những người tham gia viết bài luận với mô hình ngôn ngữ có mức độ hoạt động thần kinh thấp hơn và khả năng nhớ lại bài làm của chính mình kém hơn. Nghiên cứu có quy mô nhỏ và chưa được bình duyệt khi đăng tải, vì vậy tốt nhất nên xem đây là một tín hiệu chứ không phải kết luận cuối cùng. Dù vậy, nghiên cứu đã giúp các nhà giáo dục có cách diễn đạt cho điều họ vốn đã chứng kiến trong lớp học.

Người lao động lo sợ cho sự nghiệp của mình

Nỗi lo về công việc phổ biến nhất và cũng mang tính cá nhân nhất. Pew nhận thấy 52% người lao động tại Mỹ lo ngại về tác động trong tương lai của AI tại nơi làm việc, 32% dự đoán bản thân sẽ có ít cơ hội việc làm hơn, và chỉ 36% cảm thấy lạc quan. Những người làm nghề sáng tạo cảm nhận điều này rõ rệt, bởi công việc của họ chính là thứ mà các công cụ tạo sinh bắt chước giỏi nhất.

Số liệu sa thải càng làm nỗi lo thêm nặng nề. Challenger, Gray & Christmas ghi nhận 1,206,374 thông báo cắt giảm việc làm trong năm 2025, tăng 58% so với năm trước. Không phải tất cả những đợt cắt giảm đó đều liên quan đến AI, và nói như vậy sẽ là không công bằng. Nhưng cách mọi người nhìn nhận vấn đề cũng quan trọng không kém nguyên nhân thực sự. Toàn bộ đội ngũ đang bị tinh giản chỉ vì một người biết cách sử dụng đúng các công cụ, và nhiều người trong chúng ta cảm thấy như đầu mình đang đặt dưới lưỡi máy chém.

Khán giả phản đối nội dung do AI tạo ra

Nỗi lo cho tương lai của chính chúng ta và của con cái giờ đây đang bộc lộ thành làn sóng phản đối nội dung do AI tạo ra. Khi McDonald’s Hà Lan phát hành một quảng cáo dịp lễ do AI tạo ra, phản ứng dữ dội đến mức công ty đã gỡ quảng cáo xuống, theo BBC. Các thương hiệu từng xem nội dung tổng hợp là lối tắt để tiết kiệm chi phí đang nhận ra rằng khán giả coi đó là thông điệp về việc họ được trân trọng đến mức nào.

Nghịch lý cốt lõi

AI cũng đã trở thành thứ không thể tránh khỏi. Hầu hết chúng ta đều dùng AI mỗi ngày, và nhiều người buộc phải dùng chỉ để theo kịp. Một nhà văn có thể căm ghét những gì AI đang làm với ngành của mình nhưng vẫn đưa bản nháp qua AI vào ban đêm. Một giáo viên có thể cấm dùng AI trong lớp nhưng lặng lẽ sử dụng nó để soạn giáo án.

Một phong trào đối trọng đang hình thành quanh các tác phẩm do con người tạo ra, những nguyên tắc học tập cơ bản và cộng đồng gặp gỡ trực tiếp; phong trào này phản kháng một công cụ mà phần lớn thành viên vẫn phải dựa vào. Đó không phải là đạo đức giả. Chúng ta có thể bất mãn với một thứ nhưng đồng thời vẫn dựa vào nó, và đó chính là biểu hiện của nỗi đau mất mát trong thực tế.

Năm tới có thể sẽ diễn biến như thế nào

Không ai có thể dự báo chính xác, nhưng tôi cho rằng năm diễn biến sau đây có khả năng xảy ra.

• Thêm nhiều quy định nhắm đến người dùng trẻ tuổi. Các giới hạn độ tuổi, yêu cầu công khai thông tin và quy trình kiểm tra an toàn đối với sản phẩm AI dành cho trẻ vị thành niên có thể sẽ được mở rộng.
• “Do con người tạo ra” trở thành điểm bán hàng. Hãy chờ đón việc ngày càng nhiều thương hiệu quảng bá những người đứng sau sản phẩm của họ, và ngày càng nhiều khán giả yêu cầu bằng chứng.
• Các trường học vạch lại ranh giới. Sẽ có thêm nhiều kỳ thi trực tiếp, phần bảo vệ bài làm bằng vấn đáp, bài làm viết tay và những chính sách nêu rõ khi nào AI được phép sử dụng trong bài tập và khi nào thì không.
• Niềm tin trở thành lợi thế cạnh tranh. Những công ty cởi mở về tác động của AI đối với chính nhân viên mình sẽ nhận được nhiều thiện cảm hơn những công ty tuyên bố cắt giảm nhân sự rồi gọi đó là nâng cao hiệu quả.
• Xu hướng chậm lại một cách lặng lẽ. Các cộng đồng gặp gỡ trực tiếp, sở thích không phụ thuộc vào mạng và những khoảng dừng có chủ đích có thể sẽ phát triển, không phải để khước từ công nghệ mà để khôi phục khả năng tập trung, kể cả trong cách chúng ta học.

Sự chuyển dịch sau cùng ấy có ý nghĩa nhất trong việc học, nơi sự bình tâm và chú ý là một phần của quá trình học tập chứ không phải vấn đề riêng biệt. Các trường học đã bắt đầu hành động. Các học khu trên khắp cả nước đã đưa bài tập thở, những buổi thiền ngắn và yoga vào thời khóa biểu trong ngày, và CDC đã ủng hộ các thực hành chánh niệm nhằm giúp học sinh kiểm soát căng thẳng và cảm xúc. Điều này không biến chánh niệm thành phương thuốc chữa bách bệnh, nhưng cho thấy ngày càng nhiều người nhận ra rằng việc lĩnh hội kiến thức cần có thời gian, còn tâm trí vội vã hoặc lo âu thì khó làm được điều đó hơn. AI dễ khiến chúng ta quên mất điều này. Rủi ro thực sự của việc học có AI hỗ trợ không phải là học sinh nhận được câu trả lời quá dễ dàng, mà là các em bỏ qua quá trình chậm hơn và khó khăn hơn để hiểu vì sao câu trả lời đó đúng. Các công ty và nhà giáo dục có thể bắt đầu bằng việc bảo vệ quá trình ấy.

Các công ty và nhà giáo dục nên làm gì

Niềm tin của công chúng phải được tạo dựng bằng những lựa chọn cụ thể.

• Bảo vệ đội ngũ. Hãy thẳng thắn với nhân viên về những việc AI sẽ và sẽ không được dùng vào, đồng thời đầu tư đào tạo lại kỹ năng trước khi công bố cắt giảm nhân sự.
• Cho biết nguồn. Các công cụ dẫn nguồn của câu trả lời giúp người dùng kiểm chứng thông tin và tiếp tục tự suy nghĩ.
• Tạo khoảng dừng. Hãy cho người học một chút thời gian để ổn định trước khi bắt đầu nhiệm vụ, đồng thời giúp họ hiểu vì sao câu trả lời sai, chứ không chỉ biết rằng nó sai.
• Đừng khiến người dùng cảm thấy tội lỗi. Các thông báo được thiết kế để khiến người dùng xấu hổ nếu không duy trì chuỗi ngày liên tiếp có thể làm tăng mức độ tương tác, nhưng lại bào mòn niềm tin đang bị phản ứng dữ dội hiện nay thử thách.
• Để con người hiện diện rõ ràng. Hãy ghi nhãn rõ nội dung do AI tạo ra và ghi nhận công lao của những người tham gia thực hiện.

Đối với các nhà giáo dục, mục tiêu không phải là chọn giữa cấm AI và đón nhận AI. Mục tiêu là làm rõ mục đích của từng bài tập để học sinh hiểu bài tập nhằm rèn luyện điều gì và vì sao lối tắt lại làm mất đi mục đích đó.

Đặt tính nhân văn của công việc làm trọng tâm

Cơn giận dữ quanh AI rất dễ bị gạt đi, coi như sự chống đối tiến bộ. Tôi nghĩ sẽ chính xác hơn nếu nhìn nhận đó là nỗi đau mất mát, đồng thời là dấu hiệu cho thấy chúng ta quan tâm đến những gì có nguy cơ đánh mất. Nhiều người trong chúng ta đã cảm nhận được AI giúp cuộc sống cá nhân và công việc phong phú hơn ra sao, cũng như bào mòn chúng ta trong công việc, về mặt kinh tế-xã hội và thậm chí cả tài chính như thế nào. Chúng ta vẫn đang tìm hiểu xem rốt cuộc điểm cân bằng sẽ nằm ở đâu.

Điểm cân bằng ấy sẽ không tự hình thành. Công nghệ có thể trông như trung lập, nhưng không bao giờ là không có hệ quả. Cách công nghệ được xây dựng định hình cách nó được sử dụng, và một số tác động của nó là ngoài dự tính, phải mất nhiều năm mới có thể nắm bắt và thấu hiểu đầy đủ. Vì vậy, việc một công cụ được thiết kế để lấy đi từ con người hay để nuôi dưỡng họ là điều quan trọng. Những tổ chức giành được niềm tin của công chúng sẽ là những tổ chức chọn nuôi dưỡng con người và bảo vệ đội ngũ của mình cũng như bảo vệ khách hàng. Họ sẽ giữ tính nhân văn của công việc làm trọng tâm, bởi công việc ấy là dành cho con người.

Nếu để nỗi đau mất mát này diễn ra trọn vẹn, điều đến sau cơn giận sẽ không phải là sự đầu hàng. Đó sẽ là sự chấp nhận dựa trên hiểu biết: hiểu AI đủ rõ để biết khi nào AI phục vụ chúng ta, khi nào AI lấy đi từ chúng ta và khi nào nên gác nó sang một bên. Biến hiểu biết ấy thành trí tuệ là công việc của năm tới.