Eli Lilly, Alzheimer Araştırmaları İçin ADDF’nin SpeechDx Veri Setini Lisansladı

Alzheimer’s Drug Discovery Foundation (ADDF), 28 Ekim 2026’da duyurdu: Eli Lilly and Company, vakfın Diagnostics Accelerator programı tarafından oluşturulan, konuşma ve biyobelirteç verilerini zaman içinde izleyen SpeechDx veri setini lisansladı. Şirket, konuşmanın Alzheimer araştırmalarında bir araç olarak kullanılıp kullanılamayacağını incelemek için bu kaynaktan yararlanacak. Veri setini lisanslayan üçüncü kuruluş olan Lilly, Siemens Healthineers ve Callyope’a katıldı.

Vakıf, SpeechDx’i, bilişsel açıdan sağlıklı bireylerden Alzheimer demansı olan kişilere kadar Alzheimer hastalığının tüm spektrumunu kapsayan, dünyadaki en büyük uyumlaştırılmış boylamsal konuşma ve biyobelirteç verisi koleksiyonu olarak tanımlıyor. Vakfın açıklamasına göre, bu tür dijital ölçümler, hastanın bilişsel durumu ve gelecekteki riski hakkında ek bilgi sağlamak için kan testleriyle birlikte kullanılabilir.

ADDF, Lilly ve Gates Ventures’tan Açıklamalar

ADDF İcra Kurulu Başkanı Isobel Coleman, Lilly’yi Alzheimer tedavileri ve tanı yöntemleri alanında dünya lideri olarak nitelendirdi. Şirketin verileri lisanslama kararını, kaynağın kalitesinin ve vakfın konuşma temelli ölçümlerin geliştirilmesindeki rolünün takdir edilmesi olarak değerlendirdi. Coleman, yapay zekâ destekli araçların ancak dayandıkları veriler kadar güçlü olduğunu ve SpeechDx’in araştırmacılara ve sektör ortaklarına yeni dijital belirteçler geliştirmek ve doğrulamak için gereken kapsamlı verileri sunmayı amaçladığını söyledi.

Eli Lilly and Company’de Sinirbilim Araştırma ve Geliştirme grubunun başkan yardımcısı Mark Mintun, bu kaynağın konuşma temelli ölçümleri yerleşik biyobelirteçlerle bir araya getirdiğini ve Lilly’nin hastalığın her evresinde tanıyı daha doğru, daha erişilebilir ve daha az invaziv hâle getirme çalışmalarını desteklediğini söyledi. Hastalığı erken saptamanın önemli olduğunu, çünkü hafif belirtilerin sıklıkla normal yaşlanmayla karıştırıldığını ve bunun müdahale fırsatlarını geciktirdiğini belirtti. Mintun, Lilly’nin Alzheimer hastalığının anlaşılmasını ve tedavisini ilerletmek için 35 yılı aşkın süredir çalıştığını kaydetti.

Gates Ventures Sağlık ve Yaşam Bilimleri Genel Müdürü Niranjan Bose, bilişsel değişimin umut vadeden bir göstergesi olan konuşmayı güvenilir bir dijital ölçüme dönüştürmek için büyük ve özellikleri ayrıntılı biçimde tanımlanmış veri kümelerinin gerektiğini söyledi. Siemens Healthineers ve Callyope gibi ortakların yanı sıra Lilly’nin de katılımının, konuşmayı Alzheimer araştırmaları ve ilaç geliştirme için güvenilir ve doğrulanmış bir araca dönüştürme çabalarını bu hedefe yaklaştırdığını belirtti.

SpeechDx Araştırmasının Tasarımı

Diagnostics Accelerator, SpeechDx’i 2023’te başlattı. Açıklamada program, ADDF’nin bugüne kadarki yapay zekâ alanındaki en büyük yatırımı olarak tanımlanıyor. Program, vakfın kritik bir boşluk olarak nitelendirdiği bir ihtiyacı karşılamak üzere oluşturuldu: bireylerin konuşmalarının zaman içinde nasıl değiştiğini biyobelirteçlerle doğrulanmış tanılar ve klinik sonuçlarla birlikte izleyen veri kümelerinin bulunmaması. Açıklamaya göre araştırma, 2.000’den fazla katılımcıyı üç yıl boyunca takip ediyor ve vakfın, yapay zekâ modellerinin eğitilip doğrulanabileceği altın standartta bir kaynak olarak nitelendirdiği verileri üretiyor. Açıklamada ayrıca konuşmanın bilişsel gerilemenin en erken belirtilerinden biri olduğu belirtiliyor; sıradan akıllı telefon ve bilgisayar mikrofonlarının konuşmayı düşük maliyetle kaydedebildiği, vakfa göre bunun beyin sağlığını izlemek için kolayca ölçeklendirilebilen bir yöntem sunduğu vurgulanıyor.

ADDF’nin SpeechDx programı sayfasında araştırma, dünyanın dört bir yanındaki klinik merkezlerde 2.650 katılımcıyı izleyen, birden fazla merkezde yürütülen gözlemsel bir çalışma olarak tanımlanıyor. Katılımcılar arasında bilişsel açıdan normal kişiler ile öznel bilişsel gerileme, hafif bilişsel bozukluk ve Alzheimer hastalığı olan kişiler bulunuyor; ayrıca frontotemporal dejenerasyon ve Parkinson hastalığı dâhil başka rahatsızlıkları olan kişiler de çalışmaya katılıyor. Listelenen merkezler arasında Boston University, Emory University, Barcelona Brain Health Initiative, Barcelona Beta Brain Research Centre, Bogalusa Heart Study ve Ace Alzheimer Center yer alıyor. Veriler İngilizce, İspanyolca ve Katalanca dillerinde toplanıyor.

Katılımcılar, SpeechDx uygulaması aracılığıyla üç yıl boyunca her üç ayda bir konuşma verisi sunuyor. Uygulama, resim betimleme, açık uçlu sorular, öykü hatırlama ve öykü anlatma dâhil konuşmayı teşvik eden dokuz görev uyguluyor; ayrıca PHQ-8 anketini, Karolinska Uykululuk Ölçeği’ni ve uyanıklık değerlendirmesini kapsayan başlangıç değerlendirmeleri yapıyor. Her katılımcıya nöropsikolojik testler ve MR görüntülemesi uygulanıyor, ayrıca kan biyobelirteçlerine göre amiloid durumu belirleniyor. Katılımcıların çoğuna ek olarak PET görüntülemesi yapılıyor ve beyin omurilik sıvısı durumu belirleniyor.

Önceki Lisans Sahipleri ve Programın Geçmişi

30 Eylül 2025’te Diagnostics Accelerator, SpeechDx verilerinin ilk bölümünün yayımlandığını duyurdu ve veri setini lisanslayan ikinci kuruluşun, Paris merkezli bir yapay zekâ sağlık teknolojileri şirketi olan Callyope olduğunu açıkladı. Callyope, verileri, şirketin açıklamasına göre Alzheimer ve Parkinson dâhil ruh sağlığı ve nörodejeneratif hastalıklarda yalnızca 30 saniyelik konuşmadan duygu durumu, bilişsel, psikotik ve motor belirtileri saptayabilen bir yapay zekâ konuşma temel modelini güçlendirmek için kullanacağını belirtti. ADDF’nin duyuru dizininde, programın ilk lisanslama duyurusu 1 Mayıs 2025 tarihli olarak listeleniyor; o tarihte Siemens Healthineers, veri setini münhasır olmayan bir lisansla alan ilk ortak oldu.

Diagnostics Accelerator, Alzheimer hastalığı ve ilişkili demanslar için yeni biyobelirteçler geliştirmek amacıyla, ADDF’nin kurucu ortağı Leonard A. Lauder ve Bill Gates’in ilk fon sağlayıcılar olduğu bir girişim olarak 2018’de başlatıldı. ADDF, 17 Mart 2026’da, girişimin toplam bütçesini 150 milyon dolara çıkaran ek 50 milyon dolarlık destekle girişimin üçüncü aşamasını duyurdu. Bu aşama, ilk fon sağlayıcıların taahhütlerini yenilemesini, Biogen, Dolby ailesi, Eli Lilly and Company ve Shanahan Family Foundation’ın katılımını, ayrıca JTMF Foundation ve Robertson Foundation’ın yeni desteğini içeriyor. Vakfa göre Accelerator, kuruluşundan bu yana dünya genelinde 76 programa 100 milyon dolar yatırım yaptı ve Accelerator tarafından desteklenen Fujirebio, 2025’te Alzheimer hastalığı için bir kan testine yönelik ilk FDA onayını aldı.

Veri Yönetişimi ve Erişim Koşulları

Program sayfasına göre katılımcılar, üç ayda bir yapılan oturumlarını araştırma kapsamında sağlanan tabletlerle kaydediyor ve ses kayıtları şifreleniyor. Kayıtlarda istemeden kimliği belirlemeye yarayan ayrıntılar bulunabileceğinden, şifrelenmiş ses dosyaları güvenli bir arka uca gönderiliyor; burada kişisel kimlik bilgileri elle kaldırılarak takma adla ilişkilendirilmiş ses verileri elde ediliyor ve bu veriler, Alzheimer’s Disease Data Initiative tarafından barındırılan AD Curation Studio’ya aktarılıyor. Klinik merkezler de aynı ortama kendi takma adla ilişkilendirilmiş klinik verilerini gönderiyor; bu veriler ilgili ses verileriyle eşleştiriliyor ve merkezler arasında uyumlu hâle getiriliyor.

Verilerin önerilen her kullanımını etik ve yasal gerekliliklere uygunluk açısından bir komite inceliyor ve onaylıyor. Onaylanan araştırmacılar, AD Curation Studio bünyesindeki kontrollü bir ortamda uyumlu hâle getirilmiş veri kümesinin tamamı üzerinde çalışıyor; verileri indiremiyor veya dışa aktaramıyor ve çalışma alanı ses kayıtlarını yeniden oynatma yazılımına izin vermiyor. Veriler konuşma temelli analizler için toplandığından klinik veriler, konuşma dışı analizlerde kullanılamıyor.

Araştırmacılar ve şirketler, münhasır olmayan erişim için başvuruyor; bunun karşılığında ADDF, girişim sermayesi hayırseverliği modeliyle uyumlu yatırım koşullarını müzakere ediyor. İlk veriler, 2025’in ilk çeyreğinde SpeechDx iş ortaklarının kullanımına sunuldu. Boylamsal veri toplama sürdükçe veriler üç ayda bir gruplar hâlinde yayımlanmaya devam ediyor; araştırmanın 2027’nin dördüncü çeyreğinde sona ermesi bekleniyor.