Abartılı beklenti dönemi yatışırken şirketler yapay zekâya yaklaşımlarını değiştiriyor

Son on yılda şirketlerin yapay zekâ yatırımlarına ilgisi patlama gösterdi. Reuters, 2021–2024 arasında dünyadaki şirketlerin yapay zekâ yatırımlarının 1 trilyon ABD dolarını aştığını bildiriyor.

Şirketlerdeki bu heyecanın büyük bölümü, özellikle Open AI’nin ChatGPT’si olmak üzere çok konuşulan yapay zekâ sohbet botlarının başarısından kaynaklandı. Kasım 2022’de kullanıma sunulmasından yalnızca iki ay sonra sohbet botu 100 milyon kullanıcıya ulaşmıştı. Bu, onu tarihin en hızlı büyüyen tüketici uygulaması yaptı.

Kullanımdaki bu olağanüstü hızlı artış, iş dünyasında büyük yankı uyandırdı ve şirketler yapay zekâ projelerine para akıtmaya başladı. Ardından, başlıca nedeni işlerin kitlesel biçimde otomatikleşmesi korkusu olan siyasi bir fırtına koptu.

Ancak yapay zekâ mühendisliği danışmanlığı şirketi Solvd’nin nisanda yayımladığı bir rapor, birçok şirketin daha maliyetli ve daha riskli yapay zekâ projelerine karşı çıkmaya başladığını ortaya koydu.

Abartılı beklenti dönemi neydi ve sona erdi mi?

Solvd CEO’su Mike Hulbert, şirketlerin yapay zekâya çılgınca yatırım yaptığı dönemi ‘abartılı beklenti dönemi’ olarak nitelendirdi.

Hulbert, Unite AI’ye şöyle konuştu: ‘Abartılı beklentiler belki geçen yıl zirveye ulaştı. Hâlâ bir miktar abartı var ama [artık] şu daha iyi anlaşılıyor: Bu dokuz devrelik bir maçsa, biz muhtemelen ikinci, belki üçüncü devredeyiz [yapay zekâ entegrasyonunda].’

O dönemde çok sayıda şirket basit bir formülü kabul eder görünüyordu: Ne kadar çok otomasyon, o kadar iyi.

Yapay zekâya yönelik bu biraz umursamaz tutumun geniş çaplı siyasi ve ticari sonuçları oldu. Ticari tarafta, yapay zekâya yatırım telaşı otomatik sistemlerin büyük ölçekte hatalı entegrasyonuna katkıda bulundu. MIT’nin The State of AI in Business 2025 başlıklı raporu, şirketlerdeki üretken yapay zekâ pilotlarının yalnızca %5’inin başarıya ulaştığını ortaya koydu.

Siyasi tarafta, kitlesel iş kayıpları uyarıları yaygınlaştı. Tanınmış ABD Senatörü Bernie Sanders, geçen yıl yapay zekânın ABD’de 100 milyon işin kaybından sorumlu olabileceği konusunda uyardı.

Beş kıtada 38 demokrasiyi temsil eden uluslararası bir forum olan Ekonomik İşbirliği ve Kalkınma Örgütü (OECD) de 2023’te üye ülkelerindeki işlerin %27’sinin otomasyon riski altında olduğu konusunda uyardı.

Bu anlatılar medyada hâlâ bir ölçüde karşılık buluyor. Amazon (AMZN ) ve Meta gibi büyük teknoloji şirketlerinin kitlesel işten çıkarmaların arkasındaki itici etken olarak yapay zekâyı göstermesine ilişkin kapsamlı haberler bunun bir örneği.

Ancak Solvd raporu, ABD merkezli ve yıllık yinelenen geliri en az 500 milyon dolar olan büyük şirketlerdeki 500 CIO ve CTO’nun yapay zekâ entegrasyonuna bakışını araştırdı. Rapor, yapay zekâ deneylerine süren ilginin artık ‘abartılı beklentilere dayalı’ denen projeleri iptal etmeye yönelik artan isteklilikle birleştiğini gösteriyor.

Ankete katılan CTO ve CIO’ların %49’u, yapay zekâ pilotlarının ‘abartılı beklentilere daha az dayalı’ hâle gelmesini bekliyor. Ayrıca katılımcıların %72’si, temel performans göstergelerini (KPI) karşılayamadığı için 2026’da en az bir yapay zekâ projesinin iptal edilmesinin muhtemel olduğunu söyledi. Yalnızca %14’ü, şirketlerinin düşük yatırım getirisi gösteren yapay zekâ projelerinin yarısından fazlasını sürdürdüğünü belirtti.

Çok konuşulan ve başarısız olan ‘abartılı beklentilere dayalı’ yapay zekâ projelerinden biri, Taco Bell’in araçtan inmeden sipariş hizmetini otomatikleştirme girişimi. Meksika temalı fast-food zinciri, 2023’te sipariş hatalarını azaltıp siparişleri hızlandırmak amacıyla ABD’deki 500 şubesine sesli yapay zekâ sistemi getirdi.

McDonald’s, Wendy’s, Dunkin ve Checkers gibi Taco Bell rakiplerinin birçoğu yapay zekâlı sipariş sistemlerini zaten kullanıma almıştı.

Ancak teknoloji amaçlanan etkiyi yaratmadı; arızalar, gecikmeler ve yanlış anlamalarla karşılaştı. Bot, bir müşteriye ‘büyük boy Mountain Dew’ içeceğinin yanında ne içmek istediğini tekrar tekrar sordu.

Geçen yıl ağustosta Taco Bell, teknolojinin yaygınlaştırılmasını yavaşlatacağını açıkladı.

Daha kontrollü entegrasyona ve çalışanları daha fazla korumaya geçiş

Taco Bell vakası, şirketlerin yapay zekâ yatırımına devam ederken uygulamayı ve düzenlemeyi daha yakından yönettiği geniş bir eğilimi simgeliyor gibi görünüyor. Sırf otomasyon için otomasyon yapma telaşı yatıştıkça, yapay zekâ düzenlemeleri ve daha gelişmiş iç gözetim şirketler açısından daha önemli öncelikler hâline gelmiş görünüyor.

Solvd raporunda yöneticilerin yalnızca %38’i şirketlerinde yapay zekâ için resmî iç gözetimin zaten bulunduğunu bildirdi. Buna karşılık katılımcıların %100’ü, gözetimle ilgili sorunları iyileştirmek üzere ‘yönetişim çerçeveleri oluşturmaya başladıklarını’ belirtti.

Zayıf yapay zekâ yönetişiminin gerçek sonuçları var. EY’nin mart başındaki anketi, teknoloji yöneticilerinin %45’inin, çalışanların üçüncü taraf üretken yapay zekâ araçlarını kullanması nedeniyle doğrulanmış ya da şüphelenilen bir hassas veri sızıntısı yaşandığını bildirdiğini ortaya koydu.

Ancak yönetişime yönelik önceki müdahalesiz tutum değişiyor gibi görünüyor.

PWC’nin 2026 tarihli Global Digital Trust Insights raporu, 72 ülkedeki 3.887 işletmeye anket uyguladı. Şirketler kendi ve üçüncü taraf yapay zekâ araçlarıyla bağlantılı veri sızıntılarını ve güvenlik ihlallerini önlemeye çalışırken, katılımcılar için yapay zekâ siber güvenlik yatırımında en yüksek öncelik hâline gelmişti.

Yapay zekânın daha fazla düzenlenmesi, otomasyona bağlı olası iş kayıplarına karşı çalışanların daha fazla korunmasıyla birlikte gerçekleşti. Dünya genelinden 1.250 işletmeyi kapsayan 2026 AI Adoption and Risk Survey, işverenlerin %62’sinin yapay zekâya bağlı işten çıkarma riskini azaltmak için çalışanlarına iş başında aktif olarak yapay zekâ eğitimi sağladığını ortaya koydu.

Hulbert bu değişiklikleri olumlu değerlendirdi ve şöyle bitirdi: ‘Teknolojide [yapay zekâ] inanılmaz miktarda kapasite olduğuna inanıyorum … [ama] temel düşünce modeli insanın yerini almak ve tamamen otomatikleştirmek olan şirketler … büyük belaya giriyor.’